Bebeklerde Uyku Bozuklukları: Uyutamadığınız Geceler

Kırk dakikadır kucağınızda sallıyorsunuz. Nefesi yavaşladı, kolları gevşedi, sonunda uyudu. Nefesinizi tutarak yatağa yaklaşıyorsunuz. Sırtı yatağa değdiği anda gözleri açılıyor ve ağlamaya başlıyor. Baştan.

Sonra sabah oluyor. Kimse size gece kaç kere kalktığınızı sormuyor, ama biri "hâlâ mı uyumuyor" diye soruyor. Ya da daha kötüsü, "sen şımarttın" diyor. Bu cümleyi duyan annelerin yorgunluğunun üstüne bir de suçluluk biniyor.

Şunu açıkça yazayım: bebeğinizin uyku sorunu, sizin bir şeyi yanlış yapmanızdan kaynaklanmıyor. Uyku öğrenilen bir beceri ve her bebek bu beceriyi aynı hızda kazanmıyor. Değiştirilebilir şeyler var, çoğu da düşündüğünüzden daha küçük şeyler.

Bebeklerde uyku sorunu nedir?

Öncelikle beklentiyi yerine oturtalım. Yenidoğanlar gece gündüz ayrımı yapmadan, iki üç saatlik dilimlerle uyuyor. Bu bir sorun değil, olması gereken şey. Gece gündüz ritmi genellikle üçüncü ay civarında yerleşmeye başlıyor.

Bebeklerin gece birkaç kez uyanması da tamamen beklenen bir durum. Yetişkinler de uyanıyor, sadece fark etmiyoruz, çünkü kendi kendimize tekrar uyuyoruz. Bebeklerdeki asıl mesele uyanmanın kendisi değil, uyanıktan uykuya tek başına geçebilme becerisi.

Uyku sorunu dediğimiz tablo genellikle şu iki başlıkta toplanıyor: uykuya dalmakta belirgin zorluk ve gece sık sık uyanıp tekrar uyuyamama. Bunların bebeğin gündüzünü, ailenin işleyişini ve ebeveynin ruh halini etkilemeye başladığı yerde konuşmaya değer hale geliyor.

Uyku çağrışımı neden bu kadar belirleyici?

Bebek uykuya dalarken hangi koşullar varsa, gece uyandığında aynı koşulları arıyor. Buna uyku çağrışımı deniyor ve bebek uykusundaki en belirleyici konulardan biri.

Emzirilerek uyuyan bebek, gece uyandığında tekrar emmek istiyor. Kucakta sallanarak uyuyan bebek, sallanmak istiyor. Bu bir şımarıklık değil, öğrenilmiş bir bağlantı. Siz yatağa gözünüz kapalı girip uyanınca yastığınızı bulamazsanız ne hissederseniz, bebeğin hissettiği de ona yakın.

Belirtileri neler?

Şunların birkaçı bir arada ve haftalardır sürüyorsa, uyku düzenine bakmakta fayda var:

• Uykuya dalmanın düzenli olarak yarım saatten uzun sürmesi
• Yalnızca kucakta, arabada ya da emerek uyuyabilme
• Yatağa bırakıldığı anda uyanma
• Gece dört beş kez ve daha fazla uyanma, her seferinde aynı yardımı gerektirme
• Gündüz uykularının yirmi otuz dakikayla sınırlı kalması
• Sabah çok erken saatte uyanma ve tekrar uyumama
• Gündüz belirgin huzursuzluk, kolay ağlama, oyuna tutunamama
• Ebeveynin tükenmişlik düzeyinde yorgun olması

Son madde bir belirti gibi görünmeyebilir ama benim için en önemlilerinden biri. Uyku sorunu tek başına bebeğin değil, ailenin sorunu.

Neden oluyor?

• Uyku çağrışımları. Yukarıda anlattığım mekanizma, en sık karşılaştığım neden.
• Gündüz uyku dengesinin bozulması. Çok geç ya da çok uzun bir gündüz uykusu geceyi bozuyor. Az uyuyan bebek ise aşırı yorulup uykuya geçmekte daha çok zorlanıyor.
• Yorgunluk penceresini kaçırmak. Bebek uykusu geldiğinde belirti veriyor: gözünü ovalama, kulağını çekme, bakışın dalması. Bu pencere kaçırılınca uyutmak zorlaşıyor.
• Gelişimsel sıçramalar. Emeklemenin, ayağa kalkmanın, ilk kelimelerin olduğu dönemlerde uyku geçici olarak bozuluyor. Bu dönemler geçici.
• Fiziksel nedenler. Reflü, inek sütü alerjisi, demir eksikliği, kulak enfeksiyonu, geniz eti ve horlama, egzama kaşıntısı, diş çıkarma. Uyku aylardır bozuksa bunların çocuk doktoru tarafından değerlendirilmesi gerekiyor.
• Ortam. Çok aydınlık, çok sıcak ya da çok gürültülü bir oda.
• Ayrılık kaygısının yükseldiği dönem. Sekiz ay civarında başlayan bu dönemde gece uyanmaları artabiliyor.

Uyku eğitimi tartışması: nerede duruyorum?

Bu konu internette iki uca ayrılmış durumda. Bir tarafta "bırakın ağlasın, bir hafta içinde öğrenir" diyenler, diğer tarafta "her türlü uyku eğitimi bebeğe zarar verir" diyenler. İkisinin de eksik olduğunu düşünüyorum.

Bebeği tek başına uzun süre ağlamaya bırakan katı yöntemler bazı ailelerde hızlı sonuç veriyor. Ama her bebeğe ve her aileye uymuyor. Bir anne bunu yaparken kendini kötü hissediyorsa, yöntem zaten yarıda kalıyor ve geriye yalnızca suçluluk kalıyor. Bebeğin mizacı da fark yaratıyor: bazı bebekler kısa sürede sakinleşirken bazıları giderek daha çok kışkırtıyor.

Diğer uçtaki kesin ret de bana eksik geliyor. Uykusuzluğun ailede yarattığı yıpranma gerçek bir şey. Annenin ruh sağlığı, bebeğin ihtiyaçlarının karşı tarafında duran bir şey değil, onunla aynı tarafta duruyor.

Benim yaklaşımım kademeli olan. Bebeğin yanında kalarak, dokunarak ve sesinizi duyurarak, verdiğiniz yardımı adım adım azaltmak. Örneğin kucakta sallamaktan yatakta elinizi sırtına koymaya, oradan yanında oturmaya. Daha yavaş ilerliyor, ama ailelerin yarıda bırakma oranı belirgin biçimde düşük. Sonuçta uygulanabilen yöntem işe yarayan yöntem oluyor.

Bir de zamanlama meselesi var: hastalık dönemlerinde, taşınma sırasında ya da yeni kreş başlangıcında bu tür bir çalışmaya başlamamak gerekiyor.

Sık gelen bir soru da birlikte uyumakla ilgili. Aynı odada ya da aynı yatakta uyumak, güvenlik kurallarına uyulduğu sürece kendi başına bir sorun değil ve pek çok ailede iyi işliyor. Sorun, seçilmiş bir düzenle değil, kimsenin istemediği ama başka çare bulunamadığı için sürüklenilen bir düzenle başlıyor. Ailelere sorduğum ilk şey de bu oluyor: bu düzeni siz mi seçtiniz, yoksa mecbur mu kaldınız?

Ne zaman uzman desteği almalı?

Şunlardan biri varsa destek almanın vakti gelmiş demektir:

• Sorun yaklaşık iki aydır sürüyor ve azalmıyorsa
• Bebeğin kilo alımında ya da gündüz gelişiminde bir aksama varsa
• Uykuda horlama, ağız açık uyuma ya da nefes durması gözlüyorsanız; bu durumda öncelikle hekim değerlendirmesi gerekiyor
• Siz ya da eşiniz gündüzü sürdüremeyecek kadar yorgunsanız
• Kendinizi sürekli çökkün, öfkeli ya da umutsuz hissediyorsanız

Son maddenin üstünde biraz durayım. Doğum sonrası dönemde annenin ruh halindeki belirgin ve uzun süren değişiklikler ayrıca ele alınması gereken bir konu, tanı gerektiren bir durumda değerlendirmeyi psikiyatrist yapar. "Yorgunluktandır" deyip geçmek her zaman doğru olmuyor.

Nasıl çalışıyoruz?

Bebek uykusunda çalışmam tamamen ebeveyn danışmanlığı üzerinden yürüyor. Çalıştığım kişi bebek değil, siz oluyorsunuz.

Önce bir haftalık uyku günlüğüyle başlıyoruz: gündüz uykularının saatleri ve süreleri, yatış saati, uykuya dalma süresi, gece uyanmaları, her uyanmada ne yapıldığı. Bu tabloyu görmeden öneri vermek doğru olmuyor, çünkü aynı belirti farklı nedenlerden geliyor olabiliyor.

Ardından üç başlıkta plan kuruyoruz: gündüz uyku dengesi, akşam rutini ve gece uyanmalarında verilecek tepkinin tutarlılığı. Değişiklikleri hepsini birden değil, sırayla yapıyoruz. Bebeğin mizacı ve sizin katlanabildiğiniz hız planın merkezinde duruyor.

Bunun yanında ailenin kendi yorgunluğu da görüşmelerin konusu. Gece nöbetlerinin paylaşılması, eşler arasındaki iş bölümü ve sizin dinlenme fırsatınız plana yazılmadığında, en iyi uyku planı bile üç gün sonra çöküyor.

Evde yapabilecekleriniz

• Kısa ve aynı bir rutin kurun. Yirmi otuz dakikalık, hep aynı sırayla giden bir akış: banyo, pijama, kısa kitap, ışık kısma, aynı ninni. İçeriğinden çok değişmemesi önemli.
• Uyku belirtilerini yakalayın. Esneme, gözünü ovalama, dalgın bakış. Bu pencerede yatırmak, ağlamayı büyük ölçüde azaltıyor.
• Uykulu ama uyanıkken yatırmayı deneyin. Tamamen uyumadan yatağa bırakmak, uykuya kendi geçme becerisinin öğrenildiği yer.
• Gündüz uykularını dengeleyin. Son gündüz uykusu ile gece yatışı arasında yeterli bir aralık bırakın.
• Gündüzü aydınlık, geceyi karanlık tutun. Gündüz uyanıkken bol ışık ve hareket, akşam loş ortam ve sakin ses.
• Gece etkileşimini sade tutun. Işığı açmadan, konuşmadan, göz temasını uzatmadan halledin. Gece gecedir mesajı böyle veriliyor.
• Değişiklikleri en az iki hafta sürdürün. İlk iki üç gün genellikle daha zor geçiyor. Erken vazgeçmek, yöntemi denememiş olmakla aynı yere çıkıyor.

Uykusuz gecelerin insanı ne hale getirdiğini biliyorum ve o halin geçici olduğunu da. Nereden başlayacağınızı bilemiyorsanız 15 dakikalık ön görüşmede bebeğinizin düzenine birlikte bakabiliriz.

Sık sorulan sorular