MOXO Dikkat Testi Sonucu Ne Anlatır, Ne Anlatmaz?

Rapor geldi. Dikkat, zamanlama, dürtüsellik, hiperaktivite diye dört başlık var, her birinin yanında bir grafik ve bir puan. Aile çoğu zaman şunu merak eder: Bu sonuç çocuğumda bir sorun olduğunu mu söylüyor, yoksa olmadığını mı?

MOXO neyi ölçer

MOXO, bilgisayarda oynanan kısa bir dikkat testidir. Çocuk ekranda beliren görüntülerden belirli olanlara tepki verir, ötekilere vermez. Bu sırada görsel ve işitsel çeldiriciler araya girer. Gerçek hayatta hiçbir çocuk sessiz ve boş bir odada ders çalışmaz. Sınıfta konuşma, hareket ve gürültü vardır. Test bu koşulları kontrollü biçimde içine alır.

Çocuk sürümü genellikle 6-12 yaş, ergen sürümü 13 yaş ve üstü için kullanılır. Bu tür testlere sürekli performans testi deniyor. 7-12 yaş arasında 798 çocuğun katıldığı bir çalışmada, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) tanısı olan çocuklar MOXO'nun dört göstergesinde de tanısı olmayan çocuklardan daha düşük puan almış (Berger ve ark., 2017). Yani test bir şeyi ölçüyor. Ama bu, tek başına karar verdirdiği anlamına gelmiyor. Aşağıda nedenini anlatıyorum.

Dört boyut ne anlatır

Raporda dört başlık görürsünüz:

• Dikkat: Doğru görüntüye doğru zamanda tepki verebilme ve bunu test boyunca sürdürme.
• Zamanlama: Tepkinin hızı. Gecikmeler bilgiyi işleme hızıyla ilgili ipucu verebilir.
• Dürtüsellik: Yanlış görüntüye düşünmeden verilen tepkiler.
• Hiperaktivite: Gereksiz ve tekrarlayan tuş basımları. Motor huzursuzluğun bir göstergesi olarak okunur.

Test sekiz aşamadan oluşur ve çeldiricilerin düzeyi aşama aşama değişir. Rapor da çeldiricisiz ve çeldiricili koşullardaki performansı yan yana gösterir. Böylece çocuğun dikkatinin sessiz ortamda nasıl, kalabalık ortamda nasıl çalıştığına bakabiliriz.

Puanlar çocuğun yaşına göre hesaplanır. Çoğu zaman ham puandan daha çok işe yarayan şey örüntüdür. Çeldirici girdiğinde mi bozuluyor, yoksa test boyunca yavaş yavaş mı düşüyor? Görsel çeldiricide mi, işitsel çeldiricide mi zorlanıyor? Bu ayrımlar sınıftaki oturma düzenine ve evdeki çalışma ortamına dair somut önerilere dönüşür.

MOXO neyi anlatmaz

İlk olarak, MOXO bir tanı aracı değil. Sonucu "düşük" çıkan her çocuk DEHB'li değildir, sonucu "normal" çıkan her çocuğun da dikkat sorunu yok denemez. Testler bir fotoğraftır, tüm hikâye değil. Aynı çalışmada dürtüsellik göstergesinin iki grubu ayırt etme gücü zayıf kalmış, en güçlü ayırt edici ise dört göstergenin birleştiği toplam puan olmuş. Yani dört boyutun hepsi aynı ağırlıkta güvenilir değil.

Testin o güne ait bir ölçüm olduğunu da eklemek gerekir. Uykusuzluk, açlık, kaygı ya da çocuğun kısa bir ekran görevine ne kadar ilgi duyduğu sonucu etkileyebilir. Aynı çocuk başka bir gün biraz farklı bir tablo çizebilir.

İkinci olarak, dikkat güçlüğünün arkasında başka nedenler olabilir. Kaygı, uyku düzensizliği, öğrenme güçlüğü, işitme sorunları bunlardan bazıları. İstanbul'da 48 çocukla yapılan küçük bir çalışmada, DEHB'li çocuklarla kaygı bozukluğu olan çocukların MOXO performansı karşılaştırılmış. Yazarlar sonuçların daha geniş gruplarla doğrulanması gerektiğini belirtmiş (Taskiran ve ark., 2015). Burada önemli olan şu: Dikkat testindeki zorluk, kendi başına nedenini söylemez.

Üçüncü olarak, testin kendi sınırları var. Berger ve arkadaşlarının çalışmasını inceleyen bir değerlendirme, örneklemde yalnızca ilaç kullanmayan ve eşlik eden başka bir sorunu olmayan çocukların bulunduğunu, bu yüzden testin gerçek klinik ortamdaki faydasının net olmadığını söylüyor. Aynı değerlendirmeye göre test deneyimli bir klinisyenin tanısı kadar başarılı değil ve tek başına tanı aracı olarak yeterli sayılmıyor (Pickard, 2017).

Sonuç okul ve ev gözlemiyle birlikte okunur

Şöyle bir sahne çoğu evde tanıdıktır: Öğretmen "dersi hiç dinlemiyor" diyor ama evde çocuk saatlerce bir yapbozun başında oturabiliyor. Ya da tam tersi, testte gayet iyi bir performans var ama sınıfta defteri dağınık, yönergeyi ikinci kez soruyor.

İkisi de çelişki gibi görünür, değil. Test, 15-18 dakikalık sakin bir ortamda, birebir ilgiyle yapılır. Sınıfta yirmi beş çocuk, bir ders programı ve bir de akran dünyası var. Aynı çocuk bu iki ortamda farklı davranabilir. O yüzden rapora bakarken öğretmene ve kendinize şunları sormak işe yarar:

• Zorlanma günün hangi saatinde artıyor?
• Yazılı işlerde mi, dinleme gerektiren işlerde mi daha çok?
• Aynı durum evde de var mı, yoksa yalnızca okulda mı?
• Ne zamandır sürüyor, bir olayla başladı mı?

Öğretmenle konuşurken "dikkati dağınık" gibi genel bir ifadeyle yetinmeyin. Somut örnek isteyin: Hangi derste, ne yaparken, ne sıklıkla? Aynı soruyu kendinize de sorun. Böyle ayrıntılar rapordaki bir puanı hayata bağlar ve psikiyatriste gittiğinizde çok işe yarar.

Sonucu çocuğa bir etiket gibi söylememek de önemli. "Testte dikkatin düşük çıktı" yerine "sınıfta seni zorlayan şeyleri birlikte bulalım" demek hem daha doğru hem daha yüreklendirici. Çocuk kendi hakkında duyduğu cümleyle büyür.

Dikkatin yalnızca bir yönü ölçülüyorsa, bilginin nasıl işlendiğine, planlamaya bakmak gerekebilir. Bu durumda CAS bilişsel değerlendirme bu yönleri gösterebilir. Hangisinin gerektiğine ön görüşmede birlikte karar veriyoruz.

Tanıyı kim koyar

Ben psikoloğum ve tanı koymam. DEHB tanısını çocuk ve ergen psikiyatristi koyar. Bunu yaparken yalnızca bir test sonucuna bakmaz. Ayrıntılı gelişim öyküsü alır, çocukla görüşür, aileden ve okuldan bilgi toplar.

İngiltere'nin ulusal sağlık kılavuzu (NICE) da aynı mantıkla ilerliyor. Tam bir klinik değerlendirme, ayrıntılı gelişim ve psikiyatrik öykü, gözlemcilerin anlattıkları ve belirtilerin en az iki farklı ortamda, örneğin evde ve okulda görülmesi isteniyor. Değerlendirmeyi de bu konuda eğitimli bir uzman yapıyor (NICE, QS39).

Psikiyatriste giderken yanınıza MOXO raporunu, okuldan aldığınız gözlemleri ve çocuğun gelişimine dair kendi notlarınızı alın. Ne zaman başladığını, hangi ortamlarda belirginleştiğini, uyku ve beslenme düzenini yazılı götürmek görüşmeyi kolaylaştırır. Randevuda aklınıza her şey gelmeyebilir.

MOXO bu sürece objektif bir veri ekler. Sonucu psikiyatriste götürmek, onun işini kolaylaştırabilir. Ama kararı vermez, kararın yerine geçmez.

Test günü ve sonrası

Çocuğa testi "sınav" diye anlatmıyorum. Bilgisayarda oynanan bir görev olarak tanıtıyorum. Testten önce uzun bir hazırlık yaptırmanıza gerek yok, "bilgisayarda bir oyun oynayacaksın" demeniz yeterli. İyi uyumuş, karnı doymuş bir çocukla yapılan ölçüm daha sağlıklı olur.

Çocuk ilaç kullanıyorsa testin ilaçlı mı ilaçsız mı yapılacağı hekimin karar vereceği bir konudur. Bu kararı randevudan önce hekimle birlikte netleştirmenizi öneririm. İlaçla ilgili hiçbir şeyi kendi başınıza değiştirmeyin.

Uygulama Kurtköy, Pendik'teki ofiste, yüz yüze yapılıyor. Testten sonra raporu birlikte okuyoruz ve okul ile ev için somut öneriler çıkarıyoruz. İsterseniz okul için yalnızca eğitsel önerileri içeren kısa bir özet de hazırlıyorum. Rapor sizin onayınız olmadan kimseyle paylaşılmaz.