İki Kere Farklı Çocuk: Üstün Yetenek ve Öğrenme Güçlüğü Bir Arada Olunca

Bir çocuk karmaşık bir yapıyı birkaç dakikada kurar ama bir paragrafı okurken takılır. Bir diğeri uzay üzerine saatlerce konuşur ama ödevini yazıya dökemez. Bu çocuklara çoğu zaman "çok zeki ama tembel" ya da "biraz dağınık" denir. Oysa bazen karşımızdaki, iki kere farklı (twice exceptional) bir çocuktur.

Bu yazıda iki kere farklı çocuk kavramını, neden geç fark edildiğini ve ailenin neler yapabileceğini anlatıyorum.

İki kere farklı ne demek

İki kere farklı çocuk, üstün yetenek ile bir öğrenme güçlüğünün ya da benzeri bir farklılığın aynı çocukta birlikte bulunması durumudur. Çocuk bir alanda yaşıtlarının çok ilerisinde olabilir, başka bir alanda ise belirgin biçimde zorlanabilir. Türkçe yazında "iki kere farklı" ya da "iki kere özel" ifadeleri kullanılır.

Güçlüğün türü de değişebilir. Okuma, yazma ya da matematik alanında bir öğrenme güçlüğü olabilir. Dikkat alanında ya da sosyal iletişim alanında bir farklılık da aynı çocukta üstün yetenekle yan yana bulunabilir. Bunların her biri ayrı bir değerlendirme gerektirir. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, öğrenme güçlüğü ya da otizm spektrumu gibi bir tanının olup olmadığını çocuk ve ergen psikiyatristi değerlendirir. Ailenin ya da öğretmenin tahminiyle bu konuda sonuca varılmaz.

Türkiye'de bu konuda yapılan çalışmaları inceleyen bir derlemede, iki kere farklı bireylerin özel eğitim alanında henüz yeni bir grup olduğu ve daha fazla araştırmaya ihtiyaç duyulduğu belirtilmiştir. İncelenen çalışmaların çoğu betimsel nitelikte kalmış, müdahale çalışmaları ise sınırlı sayıda kalmıştır (Yenioğlu ve Melekoğlu, 2021). Yani bu konuda hâlâ öğrenilecek çok şey vardır ve kesin cevaplar her zaman mümkün olmaz.

Neden geç fark edilir

İki kere farklı çocuk çoğu zaman fark edilmeden büyür. Bunun sebebi, iki durumun birbirini örtmesidir.

• Yüksek zekâ güçlüğü telafi eder. Çocuk, zorlandığı alanda çevresine iyi bir performans gösterebilir ve not düşmediği için kimse fark etmez.
• Güçlük yeteneği gizler. Okumada ya da yazmada zorlanan çocuğun yeteneği, yazılı sınavlarda ve sınıf ortamında görünmeyebilir. Çocuk ortalama bir öğrenci gibi algılanır.
• İkisi birbirini dengelediği için çocuk "ortalama" görünür. Hem yetenek hem güçlük gizlenmiş olur.
• Çevre tek bir yüzünü görür. Bir öğretmen yalnızca güçlüğü, bir başkası yalnızca yeteneği fark eder.

Böyle olunca çocuk, yıllarca kendini anlamadan yaşar. "Neden bunu yapamıyorum, hâlbuki diğerlerinden daha çok anlıyorum" sorusu zamanla "ben bir şeyleri yanlış yapıyorum" hissine dönüşebilir.

Evde ve okulda nasıl görünür

Şöyle bir sahne çoğu evde tanıdıktır. Çocuk bir konuda çok akıllıca sorular soruyor, mantık yürütüyor, ama aynı konuyu yazılı olarak anlatması istendiğinde kapanıyor. "Yapamıyorum" diyor, kâğıdı bir kenara itiyor.

Aşağıdaki işaretler birlikte görülüyorsa bir uzmana danışılabilir:

• Sözlü anlatımı çok güçlü, yazılı performansı belirgin biçimde geride.
• Kavramları hızlı kavrıyor ama okuma, yazma ya da işlem yapma alanında beklenmedik biçimde zorlanıyor.
• Yüksek zekâsına rağmen notları dalgalı ya da düşük.
• Kendine güveni düşük, "aptalım" ya da "yapamam" gibi cümleleri sık kuruyor.
• Kolay işlerde sıkılıyor, zor işlerde pes ediyor.
• Duygusal tepkileri yoğun. Hayal kırıklığı, öfke ve ağlama sık görülüyor.

Bu işaretlerin her biri başka nedenlerle de görülebilir. Tek başına hiçbiri iki kere farklı olduğunu göstermez.

Çocuk bunu nasıl yaşar. İki kere farklı çocuk için en zor şey, kendi içindeki çelişkidir. Bir yanıyla çevresindeki çocukların çok önünde olduğunu bilir. Diğer yanıyla onların kolayca yaptığı bir şeyi yapamadığını görür. İkisini birden anlamlandırmak bir çocuk için kolay değildir.

Çocuğun bu çelişkiye verdiği tepkiler farklı olabilir. Kimi çocuk güçlük yaşadığı işten kaçar, kimi sinirlenir, kimi de kendini şaka yaparak ya da sınıfın içinde dikkat çekerek korur. Bu davranışlar çoğu zaman "problemli çocuk" olarak okunur. Oysa altında yatan şey, kendini açıklayamamanın yarattığı sıkıntıdır.

Okulda yaşanan bir şey de vardır. Öğretmen çocuktan hem çok beklemek hem de ona destek vermek arasında kalabilir. Çocuğa güçlüğü için destek verildiğinde yeteneği unutulabilir, yeteneği için zorlandığında ise güçlüğü gözden kaçabilir. Bu denge ancak çocuğun bütün yönlerini bilen yetişkinlerle kurulabilir.

Değerlendirme nasıl ilerler

Değerlendirme genellikle çok boyutludur, çünkü hem güçlü yönlerin hem zorlanılan alanların ayrı ayrı görülmesi gerekir. Psikolog çocukla görüşür, aileden ayrıntılı bilgi alır ve gerekiyorsa bilişsel değerlendirme yapar. Bilişsel değerlendirme, çocuğun güçlü ve zayıf alanlarının bir profil olarak görülmesini sağlar. Yalnızca tek bir puana bakılmaz.

Öğrenme güçlüğü, dikkat dağınıklığı ya da kaygı gibi durumlarda tanı koymak çocuk ve ergen psikiyatristinin yetkisindedir. Psikolog bu değerlendirmeyi yapmaz, ihtiyaç duyulduğunda yönlendirir. Eğitsel değerlendirme için Rehberlik ve Araştırma Merkezi (RAM) ile de görüşülebilir. Güncel şartlar ve başvuru yolları için okuldan ya da ilgili merkezden teyit almak gerekir.

Değerlendirme sonunda çocuğun profiline göre bir yol haritası çıkar. Bu harita hem okuldaki düzenlemeleri hem evde yapılabilecekleri hem de çocuğun güçlü olduğu alanı nasıl besleyeceğinizi içerebilir. Haritanın çocuk büyüdükçe yenilenmesi gerekir.

Bir şeyi açık söylemek gerekir: Bu süreçte tek bir test ya da tek bir görüşme çocuğun tamamını anlatmaz. Birkaç kaynaktan gelen bilgi birleşince bir resim ortaya çıkar.

Aile neler yapabilir

Hem yeteneği hem güçlüğü birlikte görmek ailenin ilk görevidir. Şunlar çoğu evde işe yarar:

1. Çocuğa iki yönünü de adlandırın. "Sen çok iyi akıl yürütüyorsun ve yazmak senin için daha zor. Bu ikisi birlikte olabilir" demek çocuğa büyük bir rahatlama verir.
2. Güçlü olduğu alanı koruyun. Güçlük için yapılan çalışmaların arasında çocuğun parladığı alanlara da yer ayırın. Yoksa çocuk günün tamamını eksik yönleriyle geçirir.
3. Zorlandığı alanda "daha çok çalış" demeyin. Güçlüğü olan çocuğun daha çok çabalaması sorunu çözmez. Uygun destek ve düzenlemeler gerekir.
4. Okulla düzenli iletişim kurun. Öğretmenin hem yeteneği hem güçlüğü bilmesi, çocuğa yönelik beklentilerin dengelenmesine yardımcı olur.
5. Çocuğun duygularını ciddiye alın. Bu çocuklar sıklıkla hayal kırıklığı ve yetersizlik duygusu yaşar. Duygusunu düzeltmeye çalışmadan önce dinlemek işe yarar.

Çocuğa küçük bir hatırlatma da yapılabilir: zorlandığı alan onun zekâsını azaltmaz, yeteneği de güçlüğünü silmez. İkisi aynı anda var olabilir ve çocuk iki tarafıyla da değerlidir.

Ne zaman uzman desteği alınmalı

Çocuğun yeteneği ile okul performansı arasındaki fark aylardır açılıyorsa, çocuk kendini yetersiz hissediyor ve okuldan kaçınıyorsa bir çocuk ve ergen psikoloğuna başvurulabilir. Erken fark etmek, çocuğun kendini yanlış anlamasını ve yıllarca "tembel" etiketiyle yaşamasını engelleyebilir.

Psikolog görüşmelerde çocuğun duygusal durumuyla, öz güveniyle ve aile içindeki iletişimle çalışır. Gerekli görülürse çocuk ve ergen psikiyatristine ve eğitsel değerlendirme için ilgili merkeze yönlendirme yapılır. Süreç herkes için aynı ilerlemez, çocuğun ihtiyacına göre şekillenir.